เรื่อง กองบรรณาธิการ
ในวันที่โลกหมุนเร็วและผันผวนจนยากจะคาดเดา ตัวเลข 1,025,514 คือสถิติที่สะท้อนถึงความเหลื่อมล้ำอันบาดลึก นี่คือจำนวนเด็กและเยาวชนไทยที่หลุดออกจากระบบการศึกษา (กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา) สำหรับพวกเขา การขาด “ใบปริญญา” อาจไม่ใช่เรื่องใหญ่ที่สุด แต่การต้องยืนอยู่บนปากเหวของความเสี่ยง ทั้งการถูกล่วงละเมิด แรงงานราคาถูก และวงจรสีเทาต่างหากคือวิกฤตที่แท้จริง แม้แต่ในจังหวัดนครพนมเพียงแห่งเดียว ก็มีเด็กกลุ่มนี้สูงถึง 7,130 คำถามสำคัญคือ เมื่อโรงเรียนในระบบไม่ใช่คำตอบเดียวสำหรับเด็กทุกคน เราจะโอบอุ้ม “ไข่ในหิน” เหล่านี้อย่างไร?
บทสรุปจากรายการออนไลน์ “Sound On Day สะออนเด้” โดย ศูนย์สนับสนุนทางวิชาการเพื่อการจัดการเครือข่ายพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ, สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) สำนัก 3, จึงร่วมกับองค์การบริหารส่วนตำบลพิมาน อ.นาแก จ.นครพนม, องค์การบริหารส่วนตำบลโคกกลาง อ.ลำปลายมาศ จ.บุรีรัมย์, ศูนย์การเรียน CYF (Children and Youth Development Foundation) พร้อมด้วยเครือข่ายสื่อสาธารณะท้องถิ่นซาวอีสาน และ Thai PBS Locals ล้อมวงสนทนาออนไลน์ เพื่อชวนรู้จักกลไกการค้นหาและดูแลเด็ก ๆ เยาววชนนอกระบบการศึกษาในระดับพื้นที่ พร้อมชี้เป้าแหล่งเรียนรู้นอกห้องเรียนที่สร้าง “ภูมิคุ้มกัน” ให้ชีวิต และแชร์ไอเดียจากท้องถิ่นตัวอย่าง ถึงคำถามสำคัญ“เริ่มต้นอย่างไรให้ยั่งยืน?” เมื่อวันศุกร์ที่ 27 มีนาคม 2569 เวลา 15.00 – 16.30 น. ที่ผ่านมา โดยมีตัวแทนจากภาคีเครือข่ายที่ลงมือจริงในพื้นที่ร่วมแลกเปลี่ยน
• ศรีมาลาฌ์ ยะภักดี ผู้รับผิดชอบโครงการสานพลังสุขภาวะเพื่อขับเคลื่อนนครพนมเมืองแห่งความสุขและการเรียนรู้
• บัญชา ศรีชาหลวง นายกองค์การบริหารส่วนตำบลพิมาน อ.นาแก จ.นครพนม
• เจริญ สุขวิบูลย์ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลโคกกลาง อ.ลำปลายมาศ จ.บุรีรัมย์
• วลัยลักษณ์ ชมโนนสูง สำนักเครือข่ายและการมีส่วนร่วมสาธารณะ Thai PBS ดำเนินรายการ
ได้ฉายภาพนวัตกรรมทางสังคมที่ทรงพลัง นั่นคือการเปลี่ยน “ท้องถิ่น” ให้กลายเป็น “ระบบนิเวศการเรียนรู้” (Learning Ecosystem) ที่ยืดหยุ่นและแข็งแกร่งกว่ากำแพงโรงเรียน ผ่าน 5 ยุทธศาสตร์ขับเคลื่อน
ปลดล็อก “มาตรา 12” เมื่อการจัดการศึกษาไม่ได้ผูกขาดที่ส่วนกลาง
หัวใจของการขยับตัวครั้งนี้คือการใช้ พ.ร.บ. การศึกษาแห่งชาติ มาตรา 12 ซึ่งเปรียบเสมือนกุญแจปลดล็อกสิทธิในการจัดการศึกษามาสู่ “ภาคประชาชน”
- โมเดลศูนย์การเรียน CYF พิสูจน์ให้เห็นว่าความยืดหยุ่น (Flexible Learning) คือทางรอด โดยเน้นการ “วัดผลที่ตัวตน” ไม่นำเด็กไปเปรียบเทียบกับค่าเฉลี่ยระดับประเทศ แต่เทียบกับพัฒนาการของตัวเองในเมื่อวาน
- วุฒิการศึกษาที่ยอมรับจริง เด็กสามารถได้รับวุฒิ ม.3 หรือ ม.6 ที่รับรองโดย สพม. ทำให้ความถนัดเฉพาะตัวกลายเป็นใบเบิกทางสู่อนาคตที่มั่นคง
จาก “น้ำไหล ไฟสว่าง” สู่ปรัชญา “ไข่ในหิน”
การสร้างถนนอาจใช้เวลาเพียง 3 เดือน แต่การสร้างคนอาจต้องใช้เวลาทั้งชีวิต อบต. พิมาร (นครพนม) ภายใต้การนำของ นายกบัญชา ศรีชาหลง กำลังสร้างมาตรฐานใหม่ในการบริหารท้องถิ่นที่เน้น “ทุนมนุษย์”
- ในสภาวะสังคมสูงวัยและเด็กเกิดน้อย ท้องถิ่นต้องดูแลเด็กทุกคนเหมือน “ไข่ในหิน” ตั้งแต่ครรภ์มารดาจนถึงเชิงตะกอน โดยใช้กองทุน สปสช. เป็นเครื่องมือเชิงรุกเพื่อป้องกันปัญหาการตั้งครรภ์ไม่พร้อมและยาเสพติด เปลี่ยนบทบาทท้องถิ่นจาก “ผู้รับเหมา” เป็น “ผู้สร้างภูมิคุ้มกัน”
“3 วิชา” นวัตกรรมหลักสูตรเพื่อความอยู่รอด
การศึกษาที่ตอบโจทย์ชีวิตต้องประกอบด้วย 3 เสาหลักที่เชื่อมโยงกับบริบทพื้นที่
- วิชาการ เชื่อมโยงกับมาตรฐานการเรียนรู้แต่ปรับให้เข้ากับวิถีชุมชน
- วิชาชีพ (Cultural Capital) การเปลี่ยนทุนวัฒนธรรม เช่น “น้ำมันยางนา” ให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์สร้างมูลค่า (Value Chain) ผ่านแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนที่เด็กทำได้จริง
- วิชาชีวิต (Social Safety) เกราะป้องกันสำคัญที่จะทำให้เด็กเติบโตเป็นพลเมืองที่มีคุณภาพ ไม่ว่าเขาจะถนัดวิชาการหรือไม่ก็ตาม
เชื่อม “สังคมกำพร้า” ด้วยการเรียนรู้ข้ามรุ่น
ในยุคที่ครอบครัวเปราะบาง นายกเจริญ สุขวิบูลย์ (อบต. โคกกลาง จ.บุรีรัมย์) ได้ใช้ “โรงเรียนผู้สูงอายุ” เป็นสะพานเชื่อมรอยร้าวผ่านกิจกรรม “ขยะแลกเงินร้อย” สิ่งนี้ไม่ใช่แค่การจัดการสิ่งแวดล้อม แต่คือ “ธุรกรรมแห่งความรัก” (Transaction of Love) ที่เชื่อมโยงคนสองวัยเข้าหากัน ผู้สูงอายุกลายเป็น “ครูด้วยจิตวิญญาณ” ที่ถ่ายทอดจริยธรรมและภูมิปัญญาที่ตำราไม่มีสอน
เทคโนโลยีและ Case Manager นักรบแถวหน้ากู้ชีพเด็กหลุดระบบ
การทำงานเชิงรุกต้องอาศัยข้อมูลที่แม่นยำ (Data-Driven) ผ่านเครื่องมืออย่าง Thailand Zero Dropout และระบบ Mobile School ที่ระบุพิกัดเด็กรายบุคคลได้ถึงระดับบ้าน ควบคู่ไปกับการปั้น Case Manager (CM) หรือนักจัดการรายกรณี ที่ทำหน้าที่เป็น “วิศวกรสังคม” ลงพื้นที่วิเคราะห์ปัญหาที่ซับซ้อนเพื่อออกแบบความช่วยเหลือที่ “พอดีตัว”
เมื่อความเจริญไม่ได้วัดกันที่กิโลเมตรของถนน
ความสำเร็จของพิมานและโคกกลาง คือข้อพิสูจน์ว่า “ความเสมอภาคทางการศึกษา” จะเกิดขึ้นได้จริงเมื่อท้องถิ่นลุกขึ้นมาเป็นเจ้าของเรื่อง นายกเจริญย้ำชัดว่า “ต่อให้ถนนปูด้วยทองคำ ก็ไม่สามารถทำให้ชาวบ้านมีความสุขได้ หากครอบครัวและลูกหลานยังล่มสลาย” ถึงเวลาแล้วที่เราต้องเปลี่ยนเกณฑ์วัดความสำเร็จของท้องถิ่น จากงบประมาณโครงสร้างพื้นฐาน มาเป็นการวัดที่ “คุณภาพชีวิตและโอกาสของเด็ก” ทุกคนในพื้นที่เพราะการลงทุนในมนุษย์ คือการลงทุนที่คุ้มค่าและยั่งยืนที่สุดสำหรับอนาคตของชาติ
