มะเร็งท่อน้ำดี โรคร้ายที่อยู่คู่กับคนไทย โดยเฉพาะในภาคอีสานมาอย่างยาวนาน และถือเป็นหนึ่งในปัญหาสุขภาพที่สำคัญไม่แพ้มะเร็งชนิดอื่น ๆ สาเหตุหลักของโรคนี้เชื่อมโยงกับพฤติกรรมการกินอาหารแบบสุก ๆ ดิบ ๆ โดยเฉพาะปลาน้ำจืด ซึ่งเป็นวัตถุดิบที่พบได้ทั่วไปในท้องถิ่น ปลาน้ำจืดหลายชนิดเป็นแหล่งอาศัยของพยาธิใบไม้ในตับ โดยวงจรชีวิตของพยาธิชนิดนี้จะเริ่มจากการวางไข่ในแหล่งน้ำ จากนั้นไปอาศัยอยู่ในหอย และต่อมาย้ายเข้าสู่ปลาน้ำจืด เมื่อคนกินปลาที่ปรุงไม่สุก พยาธิก็จะเข้าสู่ร่างกายโดยไม่รู้ตัว เมื่อพยาธิเข้าไปอาศัยอยู่ในท่อน้ำดี มันจะค่อย ๆ ทำลายเนื้อเยื่อโดยการชอนไชและวางไข่ซ้ำ ๆ การระคายเคืองที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องทำให้ผนังท่อน้ำดีอักเสบ เกิดแผล และกลายเป็นพังผืด เมื่อเวลาผ่านไป ท่อน้ำดีอาจตีบหรืออุดตัน ส่งผลให้การทำงานของตับผิดปกติ และในระยะยาวสามารถพัฒนาไปเป็นมะเร็งท่อน้ำดีได้โดยที่ผู้ป่วยอาจไม่รู้ตัวในช่วงแรก และในบางกรณี แม้จะเคยได้รับการรักษาจนหายแล้ว หากยังคงมีพฤติกรรมการกินแบบเดิม ก็มีโอกาสกลับมาติดเชื้อและเกิดโรคซ้ำได้อีก ปัญหาใหญ่ของการเสียชีวิตด้วยโรคมะเร็งชนิดนี้ โดยเฉพาะในคนอีสานคือการตรวจพบมะเร็งเมื่อสายเกินไปแล้ว เนื่องจากในอดีตกระบวนการคัดกรอง มักใช้การตรวจผ่านอุจจาระหาไข่พยาธิเป็นมาตรฐานหลัก ซึ่งดำเนินการมานานกว่าสี่สิบปี แต่กลับมีข้อจำกัดสูงทั้งในเรื่องความยุ่งยากในการเก็บและส่งตรวจ ไปจนถึงความแม่นยำที่ผันแปรตามประสบการณ์ของผู้ตรวจ
OV Antigen Rapid Test Kit (OV ATK) ชุดตรวจหาเชื้อพยาธิใบไม้ตับ รู้ผลไวใน 10 นาที สิทธิบัตรทองตรวจฟรี รพ.สต.ใกล้บ้าน และขอรับได้ผ่านแอพ เป๋าตัง
มหาวิทยาลัยขอนแก่น ร่วมกับ สวรส. และ สสส. จึงได้มีการ่วมมือกันคิดค้นนวัตกรรมชุดตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ในตับแบบรวดเร็วในปัสสาวะ หรือ OV Antigen Rapid Test Kit (OV ATK) เผื่อยกระดับการควบคุมโรคจากการตั้งรับในโรงพยาบาลไปสู่การรุกคืบในระดับชุมชนอย่างเต็มรูปแบบ เนื่องจากการพัฒนารูปแบบการตรวจจากปัสสาวะ จะทำให้การคัดกรองกลายเป็นเรื่องง่าย สะดวก และสามารถทำได้ในปริมาณมากอย่างรวดเร็ว ในเชิงสรีรวิทยาและพยาธิวิทยา การที่พยาธิใบไม้ตับอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีภายในตับนั้น พยาธิจะมีการปล่อยสารคัดหลั่งและถ่ายเทผลิตภัณฑ์จากการขับถ่ายและสืบพันธุ์ออกมา ซึ่งประกอบไปด้วยโปรตีนและแอนติเจนจำนวนมาก สารเหล่านี้จะถูกดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือดและผ่านกระบวนการกรองของไตจนถูกขับออกมาทางปัสสาวะ จึงได้พัฒนาวิธีอีไลซ่า (ELISA) เพื่อตรวจจับแอนติเจนเหล่านี้ในปัสสาวะ ซึ่งให้ผลแม่นยำกว่าการตรวจอุจจาระหลายเท่า เนื่องจากในกรณีที่ผู้ป่วยติดเชื้อน้อย ไข่พยาธิอาจจะไม่ออกมาพร้อมอุจจาระทุกครั้ง แต่แอนติเจนในปัสสาวะจะยังคงมีอยู่สม่ำเสมอตามกิจกรรมของพยาธิที่ยังมีชีวิตอยู่
ศาสตราจารย์ ดร.ไพบูลย์ สิทธิถาวร นักวิจัยและอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญระดับสูง สังกัดภาควิชาปรสิตวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น กล่าวว่า ชุดตรวจ OV ATK เริ่มต้นจากการย่อส่วนเทคโนโลยีอีไลซ่า (ELISA) ที่ต้องใช้เวลาในห้องปฏิบัติการถึงหกชั่วโมงและต้องใช้เครื่องมือราคาแพง ให้เหลือเพียงชุดตรวจชนิดเร็วที่ใช้เวลาเพียงห้าถึงสิบนาทีก็ทราบผล หลักการทำงานคือการใช้มอนอกลอนอลแอนติบอดี้ (Monoclonal Antibody) ที่มีความจำเพาะเจาะจงสูงมากต่อแอนติเจนของพยาธิใบไม้ตับโดยตรง แอนติบอดี้เหล่านี้จะถูกเคลือบไว้บนแผ่นตรวจ เมื่อหยดปัสสาวะลงไป หากมีแอนติเจนของพยาธิอยู่ก็จะเกิดปฏิกิริยาเคมีที่ทำให้เกิดแถบสีปรากฏขึ้น ความสำคัญของนวัตกรรมนี้คือการแก้ปัญหาเรื่องปฏิกิริยาข้ามกับพยาธิชนิดอื่น เนื่องจากในพื้นที่ระบาดมักพบการติดเชื้อพยาธิหลายชนิดพร้อมกัน เช่น พยาธิตัวกลมหรือพยาธิตัวตืด ซึ่งแอนติบอดี้ที่พัฒนาขึ้นนี้มีความแม่นยำที่จะไม่ไปจับกับพยาธิเหล่านั้น ทำให้ลดโอกาสการวินิจฉัยผิดพลาดได้อย่างมีนัยสำคัญ
“ที่มันไวเพราะว่ามันตรวจโดยใช้ทางปฏิกิริยาทางเคมีนะเพราะมีแอนติบอดี้มาจับแล้วมันเกิดปฏิกิริยาเคมีทำให้เกิดปฏิกิริยาขึ้นเป็นแบนด์เกิดขึ้นไม่ต้องใช้ความชำนาญของคนในการดูแล้วก็ตัวแอนติบอดี้ก็สามารถที่จะจับกับตัวแอนติเจนที่มีความจำเพาะกับพยาธิใบไม้ตับโดยตรงไม่จับกับพยาธิอื่นๆ เช่น พยาธิตัวกลมหรือพยาธิตัวตืดต่างๆ ที่พบร่วมกันอันนี้เราก็ได้ทดลองหรือวิจัยมาเรียบร้อยแล้วว่ามันไม่มีปฏิกิริยาข้ามทำให้การตรวจปัสสาวะมีความแม่นยำ”
ศาสตราจารย์ ดร.ไพบูลย์ สิทธิถาวร นักวิจัยและอาจารย์ผู้เชี่ยวชาญระดับสูง ภาควิชาปรสิตวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
อย่างไรก็ดี ผลการวิจัยยืนยันว่าชุดตรวจ OV ATK มีความไวสูงถึงร้อยละเก้าสิบสี่และความจำเพาะร้อยละ 92 ข้อมูลนี้มีความหมายอย่างยิ่ง เพราะหากมีคนติดเชื้อหนึ่งร้อยคน ชุดตรวจนี้จะสามารถระบุตัวผู้ติดเชื้อได้ถึงเก้าสิบสี่คน ซึ่งสูงกว่าการตรวจอุจจาระแบบเดิมที่อาจตรวจเจอเพียงสิบสองคนในกลุ่มตัวอย่างเดียวกัน ความแตกต่างของตัวเลขนี้สะท้อนให้เห็นว่ามีประชาชนจำนวนมหาศาลที่แบกรับความเสี่ยงของมะเร็งท่อน้ำดีอยู่โดยที่ระบบสาธารณสุขแบบเดิมไม่สามารถตรวจหาได้เท่าที่ควร การมีชุดตรวจที่เข้าถึงง่ายจึงเป็นการลดช่องว่างและภาระโรคได้
โครงการแก้ไขปัญหาโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี หรือ CASCAP (Cholangiocarcinoma Screening and Care Program) ของมหาวิทยาลัยขอนแก่น ได้ทำหน้าที่เป็นกลไกหลักในการนำนวัตกรรมนี้ลงสู่พื้นที่ปฏิบัติการ โดยการสร้างระบบนิเวศน์สุขภาพที่ยั่งยืน ตั้งแต่การให้ความรู้ในโรงเรียนผ่านหลักสูตรภูมิคุ้มกันโรคพยาธิใบไม้ตับ ไปจนถึงการพัฒนาระบบจัดการสิ่งปฏิกูลเพื่อตัดวงจรการแพร่ระบาดในสิ่งแวดล้อม ผลลัพธ์เชิงประจักษ์จากการดำเนินงานกว่าทศวรรษคือสามารถลดอัตราการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับจากร้อยละ 42 เหลือเพียงร้อยละ 7.7 ในพื้นที่เป้าหมาย และสำคัญที่สุดคือการเพิ่มอัตราการรอดชีวิตของผู้ป่วยหลังผ่าตัดมะเร็งท่อน้ำดีจากร้อยละ 17 ขึ้นเป็นร้อยละ 53 เนื่องจากนวัตกรรมคัดกรองช่วยให้พบผู้ป่วยในระยะเริ่มต้นได้มากขึ้น
ปัจจุบัน OV ATK โดยสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ได้บรรจุชุดตรวจนี้เข้าสู่สิทธิประโยชน์บัตรทอง เพื่อให้ประชาชนกลุ่มเสี่ยงสามารถเข้าถึงการตรวจคัดกรองได้ฟรีปีละหนึ่งครั้ง ถือเป็นการสร้างหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าที่ตอบสนองต่อปัญหาเฉพาะถิ่นของคนในพื้นที่ภาคอีสานและภาคเหนือ โดยที่ประชาชนสามารถรับบริการได้ที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) หรือผ่านการลงตรวจเชิงรุกของหน่วยแพทย์เคลื่อนที่ ทำให้กระบวนการคัดกรองไม่ได้เป็นภาระของผู้ป่วยอีกต่อไป
ลดความเสี่ยงโรคมะเร็งและวงจรวัฏจักรที่หมุนเวียน
ในทางวิชาการ หากคนอายุ 60 ปีติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ นั่นแปลว่าเขาอาจรับเชื้อและสะสมความเสี่ยงมาตั้งแต่อายุ 15 ปี ประสบการณ์การติดเชื้อและชอนไชของพยาธิจึงยาวนานเท่าอายุขัย ตามที่กล่าวไปข้างต้น เมื่อพยาธิใบไม้ตับเคลื่อนที่และชอนไชอยู่ในท่อนน้ำดีขนาดเล็กเป็นเวลานาน ผนังท่อนน้ำดีจะเกิดการเสียดสีและอักเสบซ้ำแล้วซ้ำเล่า การอักเสบเรื้อรังที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องนี้ ส่งผลให้ DNA ของเซลล์เยื่อบุทางเดินน้ำดีเกิดความเสียหายและผิดปกติ จนกระทั่งเซลล์เหล่านั้นกลายพันธุ์เป็นเซลล์มะเร็ง และเมื่อกระบวนการก่อตัวของมะเร็งได้เริ่มต้นขึ้นก็จะสะสมและลุกลามไปเรื่อย ๆ ตามสภาพภูมิคุ้มกันของแต่ละคน จนกระทั่งมะเร็งลุกลามมากพอที่จะอุดตันท่อน้ำดี ทำให้ผู้ป่วยเกิดอาการตัวเหลืองตาเหลือง ซึ่งนั่นหมายความว่าผู้ป่วยได้เข้าสู่มะเร็งระยะสุดท้าย ในระยะนี้ แม้ศัลยแพทย์จะพยายามผ่าตัดใส่ท่อระบายน้ำดีเพื่อบรรเทาอาการให้ผู้ป่วยสบายตัวขึ้น แต่มะเร็งก็ยังคงอยู่และแพร่กระจายไปทั่วร่างกาย การผ่าตัดในระยะนี้จึงแทบไม่มีประโยชน์ต่อการยื้อชีวิต และในขณะเดียวกันพฤติกรรมการกินของผู้คนที่ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ก็เป็นอีกปัจจัยหนึ่งที่ทำให้โรคนี้วนเวียนเป็นวัฏจักรไม่จบในบ้านเราอีกด้วย
“แล้วบางที่เนี่ยพอตรวจคัดกรองเสร็จให้ยาเสร็จอีกปีไปตรวจใหม่ปีที่ 2 สูงกว่าเดิมอีกนะคือคนที่ยังไม่ติดเชื้อก็มาติดเชื้อใหมคนที่ติดเชื้อแล้วรักษาหายแล้วกลับไปติดเชื้อซ้ำอีกนี่ก็แสดงว่าพฤติกรรมการกินเราไม่ได้เปลี่ยน”
ความสำคัญของนวัตกรรม OV ATK ได้มีการขยายขอบเขตไปไกลกว่าประเทศไทย เนื่องจากปัญหาพยาธิใบไม้ตับเป็นปัญหาร่วมของประเทศในลุ่มน้ำโขง ทั้งลาว กัมพูชา และเวียดนาม การควบคุมโรคในประเทศไทยเพียงลำพังอาจไม่เพียงพอหากยังมีการเคลื่อนย้ายของประชากรและการส่งออกอาหารที่มีการปนเปื้อนพยาธิข้ามพรมแดน ซึ่งอาจวนเวียนนำพยาธิกลับมาสู่ประชากรในประเทศไทยซ้ำอีก ศาสตราจารย์ ดร.ไพบูลย์ กล่าวว่า ทีมนักวิจัยได้มีการตั้งเป้าหมายที่จะเสนอให้นวัตกรรม OV ATK ไปใช้เป็นมาตรฐานสากล ภายใต้การสนับสนุนขององค์การอนามัยโลก (WHO) เพราะถือเป็นเป็นโอกาสสำคัญที่จะยกระดับนวัตกรรมไทยชิ้นนี้ให้กลายเป็นเครื่องมือระดับโลกในการแก้ไขปัญหาโรคเขตร้อนที่ถูกละเลย
“เวอร์ชั่นแรกแล้วก็ประเทศไทยเนี่ยก็เป็นถือว่าเป็นประเทศแรกของโลกที่มีชุดตรวจแบบนี้ เราก็ยังจะต้องนำเอาชุดตรวจนี้ไปใช้กับในประเทศไทยให้ทั่วถึง รวมถึงถ้าเราจะควบคุมพยาธิในประเทศไทยเนี่ยเราทำคนเดียวไม่ได้เพราะพยาธิไม่ใช่ของประเทศไทยประเทศเดียวมีของลาวเขมรเวียดนามที่ติดต่อส่งอาหารส่งอะไรต่าง ๆ ปนเปื้อนกับคนในประเทศไทยกี่ล้านคน นำพยาธิเข้ามาก็มีเยอะแยะ จึงจะต้องควบคุมโรคพยาธินี้ในประเทศอื่นๆ ด้วย”
อย่างไรก็ตาม โรคมะเร็งท่อน้ำดีไม่ได้ส่งผลกระทบแค่ในมิติของสุขภาพเท่านั้น แต่ยังเชื่อมโยงไปถึงผลกระทบทางเศรษฐกิจอย่างชัดเจน โดยเฉพาะในระดับครัวเรือนและระดับประเทศ เมื่อมีผู้ป่วยจำนวนมาก ระบบสาธารณสุขต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายในการรักษาที่สูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ขณะเดียวกัน ครอบครัวของผู้ป่วยก็ต้องเผชิญกับค่าใช้จ่ายทั้งทางตรงและทางอ้อม ไม่ว่าจะเป็นค่ารักษาพยาบาล ค่าเดินทาง หรือการขาดรายได้จากการที่ผู้ป่วยไม่สามารถทำงานได้ตามปกติ ยิ่งไปกว่านั้น หากพิจารณาในบริบทของภาคอีสาน จะพบว่าผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยเป็นกำลังหลักของครอบครัว เป็นคนที่หารายได้และดูแลสมาชิกคนอื่น ๆ เมื่อบุคคลเหล่านี้ล้มป่วยหรือเสียชีวิต ไม่เพียงแต่ส่งผลต่อสุขภาพของคนคนหนึ่ง แต่ยังกระทบต่อความมั่นคงทางเศรษฐกิจของทั้งครอบครัว ทำให้บางครอบครัวอาจต้องเผชิญกับภาวะยากลำบากในระยะยาวอีกด้วย ดังนั้นการป้องกันและตรวจพบโรคตั้งแต่ระยะเริ่มต้น จึงช่วยลดภาระด้านค่าใช้จ่าย และการตรวจคัดกรองที่สามารถทำได้ง่าย ใช้เวลาไม่นาน และรู้ผลได้รวดเร็ว ก็จะทำให้ประชาชนเข้าถึงบริการได้มากขึ้น เมื่อสามารถตรวจพบการติดเชื้อพยาธิใบไม้ในตับได้ตั้งแต่ระยะแรก การรักษาด้วยยาพราซิควอนเทลซึ่งมีค่าใช้จ่ายเพียงหลักร้อยบาทต่อคน ก็สามารถหยุดวงจรของโรคได้ตั้งแต่ต้นทาง ลดโอกาสที่จะพัฒนาไปเป็นมะเร็งท่อน้ำดีในอนาคต ซึ่งหากปล่อยให้ลุกลามจนถึงระยะรุนแรง ค่าใช้จ่ายในการรักษาอาจสูงถึงหลักแสนบาทต่อคน และยังมีโอกาสรักษาไม่สำเร็จอีกด้วย
